FRIEDRICH HENNES
EUPEN

JULI 2023 | Om 3 uur in de ochtend van vrijdag 10 mei 1940 gaat het er uitzonderlijk nerveus aan toe in de rijkswachtkazerne van Eupen. Sinds enkele uren rukken Duitse troepen op naar de Duits-Belgische grens, onverwacht en onafwendbaar. Het Belgische leger probeert hun opmars te vertragen door viaducten op te blazen en toegangswegen te versperren; gebaren die meer wanhoop dan weerstand verraden.

Als politiecommissaris heeft Friedrich Hennes de spanning in het Eupense stadscollege al langer voelen groeien. Na de installatie van de Hitler-regering in Duitsland provoceert de nazigezinde vertegenwoordiging andersdenkende schepenen openlijk. Omdat hij tijdens escalerende zittingen de orde laat herstellen, wordt zijn naam opgenomen in een zwarte lijst van Hitlergetrouwen.

Bij het krieken van de dag loeit het luchtalarm door de stad. Berichten over Duitse troepenbewegingen bereiken Hennes en zijn collega's. Als leden van de plaatselijke autoriteiten wordt hen bevolen zich terug te trekken naar het binnenland. Het vooruitzicht van een georganiseerde vlucht voor enkelingen, terwijl de bevolking achterblijft, zet kwaad bloed. Hennes weigert het voorrecht dat zijn collega's zonder aarzelen aannemen, en blijft.

Omstreeks 5.30 uur verschijnen de eerste gevechtsvliegtuigen boven Eupen. Urenlang trekken ze in een onafgebroken kolonne over de stad. Opmerkelijk is dat in die eerste uren niet Duitse militairen, maar lokale, Hitlergezinde burgerbewegingen de controle over de stad overnemen. Ze verrichten hand-en-spandiensten voor de Gestapo en wijzen op wie als onbetrouwbaar geldt: Belgiëgetrouwen, burgers die weigeren een vlag uit te hangen of zich niet schikken naar de nieuwe orde.

Twee mannen stormen Friedrich Hennes' kantoor binnen en zetten hem zonder omhaal uit zijn functie. Wanneer boven de ingang van het stadhuis de leuze Führer, wir danken dir verschijnt, zit hij al eenzaam opgesloten, afgesneden van de stad die hij trouw had gediend.

Beelden uit die dagen tonen straten vol hakenkruisvlaggen, tanks en artillerievoertuigen die traag langs juichende menigten rollen. Oude vrouwen reiken de militairen koffie en versnaperingen aan, meisjeskoren van de Wandergruppe Frohe Mädel zingen de troepen toe. De intocht is geen improvisatie, maar het resultaat van een maandenlange voorbereiding die als een bevrijding moet ogen. Na 20 jaar wordt de regio bij Führer-bevel opnieuw ingelijfd bij Duitsland; abrupt, alsof het leven van tienduizenden mensen zich met één pennenstreek laat herschrijven.

Hoewel Hennes na een week naar huis mag, wijkt de dreiging niet. De Gestapo staat geregeld voor de deur; de druk wordt ondraaglijk. Hij beseft dat er voor hem en zijn gezin geen plaats meer is in het regime dat zich installeert. Op 14 juni staat het gezin Hennes vertrekkensklaar wanneer het noodlot toeslaat. Opnieuw rijden agenten voor; ditmaal nemen ze Friedrich definitief mee. Via Aken wordt hij naar concentratiekamp Sachsenhausen gedeporteerd. Hij overlijdt daar op 9 april 1941.

Om de steen te kunnen lezen, moet men zich voor het slachtoffer buigen. – Gunter Demnig

Het is even zoeken naar de kleine struikelsteen, in het voetpad voor Hennes' vroegere woning. De Duitse kunstenaar Gunter Demnig heeft er zo wereldwijd al meer dan 72 000 aangelegd voor de woonplaats van nazislachtoffers; elk een discreet monument voor een verdwenen leven. Om de steen te kunnen lezen, moet men zich voor het slachtoffer buigen, liet hij noteren. Weinigen buigen het hoofd in de Simarstraße. Tenminste, dat verraadt de blik van de kat die me schuchter vanonder laag struikgewas aanstaart.