OURTALSTRAßE
HEMMERES

OKTOBER 2024 | België kijkt hier van over een tientallen bosmeters hoge schouder op Duitsland neer. Vanuit Belgisch Maspelt stap ik in de voetsporen van Ernest Hemingway naar het Duitse Hemmeres. Als oorlogsverslaggever zette hij hier in september 1944 met kolonel Charles Lanhams garnizoen als een van de eerste Amerikanen voet op Duitse grond.

Tussen de gapende brughoofden van het gedynamiteerde spoorwegviaduct – ruïnes die hun haast Romeinse allure nooit verloren – wandel ik over de rivier de Our Duitsland op zijn kleinst binnen. Spaarzaam uit elkaar gezette boerenwoningen langs slechts één straat, een Mariakapel en even hogerop achteloos bijeengezette grensstenen uit de vroege 20ste eeuw. Aan de overzijde verraadt een bescheiden woning nog altijd haar vroegere leven als spoorweggebouw.

Na de Eerste Wereldoorlog bepaalde het Verdrag van Versailles dat het volledige tracé van de spoorlijn als Belgische corridor over Duits grondgebied zou lopen. De bewoners aan de westzijde van het enkelspoor raakten hierdoor afgesneden van hun Duitse moederland.

Na de Duitse capitulatie kreeg België er op 1 april 1949 1 350 ha weinig indrukwekkende kruimels Duits territorium bij: wouden, kruispunten en enkele gehuchten, waaronder het zuidelijke Hemmeres. De Hasselaar Paul Bolle moest als 'militair commandant van de geannexeerde gebieden' de entree van de 700 betrokken Duitsers in België voorbereiden. Op papier werd hem dictatoriale macht toegemeten, maar de Limburger was allesbehalve een despoot. Er wapperden geen Belgische vlaggen, in niets mocht de inlijving op een verovering lijken. Al waren ze oorlogsbuit, de Duitsers waardeerden Bolle. Liefkozend noemden ze de flarden Duitsland waarover hij in afwachting van volledige annexatie regeerde naar hem: Bollenien.

Toch bromde Hemmeres. Het gehucht was Belgisch geworden, maar de weilanden rondom bleven Duits. Elke dag opnieuw moesten de landbouwers de Belgische douane om toestemming vragen de zelf gewonnen melk naar huis te voeren.

Ver weg in Brussel ontpopte Duitsland zich intussen tot een vertrouwenswaardige partner in de NAVO en de prille EEG. Belgisch premier Paul-Henri Spaak wilde zijn Europese ambitie niet laten fnuiken door morrende grensbewoners. In 1956 sloot hij met Duits bondskanselier Konrad Adenauer een akkoord dat de meest absurde annexaties uit 1949 terugdraaide, Hemmeres inbegrepen. Het verdrag trad in werking op 28 augustus 1958: de avond ervoor gingen de inwoners als Belgen naar bed, 's ochtends werden ze wakker als herboren Duitsers. Bollenien had zichzelf opgeheven.

Had Hemmeres in chauvinistisch Frankrijk gelegen, dan was het tot een toeristische belevingsplek verworden. De afwezigheid van dwingende wegwijzers reserveert het mysterie van het verleden alleen voor wie het wil zien.

Rode wijn vloeide rijkelijk en een hele pluimveestapel draaide aan het spit, die eerste avond van Hemingway en Lanham in Hemmeres. Helaas hield de overlevering Alfred Anderschs lieflijk-fictieve roman Winterspelt uit 1973 niet vast. Zijn verhaal speelt zich af op het moment dat Hemingway hier is: de Amerikanen verschansen zich in de nabije tunnel, de Duitsers houden zich op in hoofddorp Winterspelt. Wekenlang is Hemmeres als Stuivekenskerke in de Eerste Wereldoorlog: een niemandsland tussen de beide fronten, waarin romanheld Schefold probeert te bemiddelen tussen een Duitse majoor en een Amerikaanse kapitein.

Had Hemmeres in chauvinistisch Frankrijk gelegen, dan was het tot een toeristische belevingsplek verworden met informatiepanelen bij het verwoeste viaduct waar de Amerikanen de gezapige Our doorwaadden, bij de hoeve waar Hemingway zijn copieuze vleesmaal verorberde, bij het stationsgebouw en het verdwenen spoor die families en geliefden decennialang van elkaar scheidden. Plaatsen als deze zijn me dierbaar: de afwezigheid van dwingende wegwijzers reserveert het mysterie van het verleden alleen voor wie het wil zien.

Een laatste keer kijk ik achterom. Dan besluit ik dit passe-partoutbeeld te maken: mijn bescheiden hommage aan de veerkracht van deze plek en zijn vroegere bewoners.