ESSZIMMER
WERETH
DECEMBER 2022 | In de Belgische Eifel ontkom je niet aan de oorlogswinter van 1944-45. Zoals de Eerste Wereldoorlog tastbaar aanwezig blijft in de Vlaamse Westhoek, zo liggen kruisen, zuilen en wapperende Stars and Stripes hier als verstilde getuigen van het Ardennenoffensief voor het grijpen.
Ik ben op mijn hoede wanneer verhalen uit die tijd komen aanwaaien. Maar zodra het landschap zich hult in een sfeer die ik van vergeelde foto's ken, ben ik weerloos.
Het overvalt me op een late winterdag in 2022. Volledig donker wordt het bij het vallen van de avond niet: de sneeuw op duizenden bomen licht het panorama rond Wereth op. Zo moet ook 17 december 1944 er hebben uit gezien. In de eetkamer van Matthias en Maria Langer speelt zich die avond iets bijzonders af: 11 haveloze Afro-Amerikaanse GI-soldaten doen zich hier te goed aan brood en soep die Maria hun heeft voorgeschoteld.
Bij decreet van Hitler behoort de streek sinds 1940 opnieuw tot Duitsland. Door de vijand naar binnen te wenken, neemt het boerenechtpaar Langer een groot risico. Hun gastvrijheid wordt door een buurvrouw verraden; 4 SS'ers jagen de elf jongens de hoeve uit en werken Maria's warme maal naar binnen. De volgende ochtend vinden kerkgangers de Amerikanen aan de rand van het gehucht, ontdaan van elke waardigheid: doodgevroren, de benen gebroken, ogen doorstoken, ontbrekende vingers.
In 1945 inventariseert het Amerikaans Congres de gesneuvelde GI's in Europa, zonder ook maar een spoor van de 11 die in Wereth brutaal de dood vonden: Afro-Amerikaanse families over het lot van hun dierbaren informeren krijgt geen prioriteit. Stomverbaasd over het feit dat Washington een halve eeuw na de feiten onderdanen doodzwijgt, richt zoon Hermann Langer in 1994 eigenhandig een bescheiden monument op de plaats van de lynchpartij op. Nog dat jaar trekt het de aandacht van een reisgezelschap Amerikaanse militairen. Met nazaten van het echtpaar Langer en lokale vrijwilligers stichten ze een comité dat de samenwerking zoekt met de Amerikaanse overheid.
Hermanns monument wordt in 2004 uitgebreid; vandaag herdenkt geen ander monument in Europa de gesneuvelde Afro-Amerikaanse soldaten. Pas in 2017 erkent het Amerikaans Congres de misdaden tegen deze groep militairen. Ik geloof graag dat het engagement van deze Ostbelgier hieraan heeft bijgedragen.
Op het ogenblik dat hun vaderland hun dood erkent, brengen (achter)kleinkinderen van de vroegere vijand Duitsland deze jonge Amerikanen al 20 jaar lang hulde.
Ook 80 jaar nadat de terreur van de Tweede Wereldoorlog zich op deze kleine streek concentreerde, documenteren heemkundige kringen gebeurtenissen in tijdschriften, expo's en filmavonden met vaak nooit vertoond beeldmateriaal. Met zorg en liefdevol eren ze hun voorouders en het leed dat de oorlog bracht. Dat politiek België hen tot een flink eind in de jaren 1980 als landverraders beschouwde, verzachtte de herinnering allerminst.
Geschiedbeleving draagt in Wereth een ander gezicht. Zoals Matthias en Maria Langer in 1944, wijdt Wereth zich aan jongemannen die hier het leven lieten in een strijd voor een vrijheid die ze thuis niet kenden. Op het ogenblik dat hun vaderland hun dood erkent, brengen (achter)kleinkinderen van de vroegere vijand Duitsland hen al 20 jaar lang hulde.
De Amerikaanse historicus Arno Mayer schreef dat herinneringen zich met de tijd vastzetten, terwijl geschiedenis om voortdurende herziening vraagt. Zijn woorden lijken geschreven voor deze plek.
Aan deze tafel, op deze stoelen, deelden de 11 jonge soldaten hun laatste ogenblikken, voorgoed met elkaar verbonden. De ogenschijnlijke banaliteit van dit meubilair maakt de oorlog hier onontkoombaar: geen heroïek, geen afstand, maar rauwe nabijheid. Deze kamer smakt de oorlog genadelozer in het gezicht dan het wereldberoemde Bastogne War Museum. Daar wordt de oorlogsherinnering als een beleving vormgegeven, hier blijft ze als werkelijkheid onverbloemd.