OURTALSTRAßE
HEMMERES

OKTOBER 2024 | België kijkt hier van over een tientallen bosmeters hoge schouder op Duitsland neer. Vanuit Belgisch Maspelt stap ik in de voetsporen van Ernest Hemingway naar het Duitse Hemmeres. Als oorlogsverslaggever zette hij hier in september 1944 met kolonel Charles Lanhams garnizoen als een van de eersten Amerikaanse voet op Duitse grond.

Tussen twee gapende brughoofden van het gedynamiteerde spoorwegviaduct – ruïnes die nooit hun haast Romeinse allure verloren – wandel ik over de rivier de Our Duitsland op zijn kleinst binnen. Spaarzaam uit elkaar gezette boerenwoningen langs slechts één straat, een Mariakapel en even hogerop achteloos bijeengezette vroeg-20ste-eeuwse grenspalen. Aan de overzijde een bescheiden woning die haar vroegere leven als spoorgebouw nog altijd verraadt.

Na de Eerste Wereldoorlog bepaalde het Verdrag van Versailles dat het volledige tracé van de spoorlijn als Belgische corridor over Duits grondgebied zou lopen. De bewoners aan de westzijde van het enkelspoor leefden hierdoor afgesneden van hun Duitse moederland.

Na de capitulatie van Duitsland kreeg België er op 1 april 1949 1 350 ha weinig indrukwekkende kruimels Duits territorium bij: woudgebieden, kruispunten en enkele gehuchten, waaronder zuidelijk Hemmeres. De Hasselaar Paul Bolle moest als 'militair commandant van de geannexeerde gebieden' de entrée van de 700 betrokken Duitsers in België voorbereiden. Ondanks zijn dictatoriale macht was hij allesbehalve een despoot: er was geen sprake van een streng regime. Er wapperden geen Belgische vlaggen, in niets mocht de inlijving op een verovering lijken. Al waren ze oorlogsbuit, de Duitsers waardeerden Bolle. Liefkozend noemden ze de flarden Duitsland waarover hij in afwachting van volledige annexatie regeerde naar hem: Bollenien.

Toch bromde Hemmeres. Het gehucht was Belgisch geworden, maar de weilanden rondom bleven Duits. Om de zelf gewonnen melk naar huis te voeren, hadden de landbouwers elke dag opnieuw de toestemming van de Belgische douane nodig.

Ver weg in Brussel ontpopte Duitsland zich als een vertrouwenswaardige partner in de NAVO en de prille EEG. Belgisch premier Paul-Henri Spaak wilde zijn Europese ambitie niet laten fnuiken door morrende grensbewoners. In 1956 sloot hij met Duits bondskanselier Konrad Adenauer een akkoord dat de meest absurde annexaties uit 1949 terugdraaide, Hemmeres inbegrepen. Het verdrag trad in werking op 28 augustus 1958: de avond ervoor gingen de inwoners als Belgen naar bed, wakker werden ze als herboren Duitsers. Bollenien had zichzelf opgeheven.

Had Hemmeres in chauvinistisch Frankrijk gelegen, dan was het tot een toeristische belevingsplek verworden. De afwezigheid van dwingende wegwijzers reserveert het mysterie van het verleden alleen voor wie het wil zien.

Rode wijn vloeide rijkelijk en een hele pluimveestapel draaide aan het spit, die eerste avond van Hemingway en Lanham in Hemmeres. De overlevering hield Alfred Anderschs lieflijk-fictieve roman Winterspelt uit 1973 helaas niet vast. Zijn verhaal speelt zich af op het moment dat Hemingway in Hemmeres is. De Amerikanen verschansen zich in een tunnel dichtbij, de Duitsers houden zich op in hoofddorp Winterspelt. Wekenlang is Hemmeres als Stuivekenskerke in de Eerste Wereldoorlog: een niemandsland tussen de beide fronten, waarin romanheld Schefold probeert te bemiddelen tussen een Duitse majoor en een Amerikaanse kapitein.

Had Hemmeres in chauvinistisch Frankrijk gelegen, dan was het tot een toeristische belevingsplek verworden: informatiepanelen bij het verwoeste viaduct waar de Amerikanen de gezapige Our doorwaadden, bij de hoeve waar Hemingway zijn copieuze vleesmaal verorberde, bij het stationsgebouw en het verdwenen spoor die families en geliefden decennialang scheidden. Plaatsen als deze zijn me dierbaar: de afwezigheid van dwingende wegwijzers reserveert het mysterie van het verleden alleen voor wie het wil zien.

Een laatste keer achteromkijkend, beslis ik een passe-partoutbeeld te maken: mijn bescheiden hommage aan de veerkracht van deze plek.